एनजीओ र आईएनजीओको जालो: के नेपाललाई नियोजित रूपमा गरिब र अस्थिर बनाइँदैछ ?

एनजीओ र आईएनजीओको जालो: के नेपाललाई नियोजित रूपमा गरिब र अस्थिर बनाइँदैछ ? नेपाल, जुन कुनै समय विश्वको एक मात्र हिन्दु राष्ट्र र गौरवशाली राजतन्त्र भएको देश थियो, आज आएर किन राजनीतिक अस्थिरता, गरिबी र वैदेशिक हस्तक्षेपको चपेटामा फसेको छ? धेरै राष्ट्रवादी चिन्तक र विश्लेषकहरूको एउटै तर्क छ। नेपालको यो अवस्था प्राकृतिक होइन, बरु यो “नियोजित” हो। यसको पछाडि गैरसरकारी संस्था (NGOs) र अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था (INGOs) को ठूलो हात रहेको आशंका गरिन्छ। यो लेखमा हामी कसरी सहायताको नाममा नेपालको सार्वभौमिकता, धर्म र राजनीतिमा प्रहार भइरहेको छ भन्ने कुरालाई सरल भाषामा विश्लेषण गर्नेछौँ।

१. एनजीओ र आईएनजीओको आगमन: सहयोग कि हस्तक्षेप ?

नेपालमा २०४६ सालको परिवर्तनपछि एनजीओ र आईएनजीओको संख्या ह्वात्तै बढ्यो। सुरुमा यिनीहरूले स्वास्थ्य, शिक्षा र गरिबी निवारणमा काम गर्ने आश्वासन दिएका थिए। तर, वास्तविकता अलि फरक देखिन्छ।

आश्रित अर्थतन्त्रको निर्माण: यी संस्थाहरूले नेपाललाई आत्मनिर्भर बनाउनुको साटो सधैं अरूको मुख ताक्ने (माग्ने) बनाइदिएका छन्। गाउँगाउँमा पुगेका एनजीओहरूले स्थानीय सीप र प्रविधिलाई आधुनिक बनाउनुको सट्टा विदेशी डलरमा आधारित परियोजनाहरू ल्याए। जबसम्म डलर आउँछ, तबसम्म काम हुन्छ; डलर रोकिएपछि आयोजना अलपत्र पर्छ। यसले नेपाली जनताको आफ्नै पौरखमा बाँच्ने बानीलाई कमजोर बनाउँदै लगेको छ।

२. भू-राजनीति र नेपाललाई ‘युद्धमैदान’ बनाउने खेल

नेपालको भूगोल रणनीतिक रूपमा धेरै महत्वपूर्ण छ। उत्तरमा चीन र दक्षिणमा भारत जस्ता दुई ठूला शक्ति राष्ट्रहरूको बीचमा हुनु नेपालका लागि अवसर र चुनौती दुवै हो।

पश्चिमी शक्तिको स्वार्थ (Geopolitical Interest): धेरै आईएनजीओहरू पश्चिमी मुलुकहरूबाट सञ्चालित हुन्छन्। उनीहरूको मुख्य उद्देश्य नेपालको विकास भन्दा पनि यहाँ बसेर छिमेकी राष्ट्रहरूमाथि निगरानी राख्नु हो भन्ने धेरैको बुझाइ छ। नेपाललाई एक ‘बफर जोन’ (Buffer Zone) को रूपमा प्रयोग गरेर यहाँ अस्थिरता मच्चाइराख्नु उनीहरूको रणनीतिक स्वार्थ हुन सक्छ। यदि नेपाल बलियो र स्थिर भयो भने विदेशीहरूले यहाँ आफ्नो मनपरी गर्न पाउँदैनन्, त्यसैले उनीहरूले विभिन्न मुद्दा (जातीय, क्षेत्रीय) उचालेर देशलाई आन्तरिक कलहमा फसाउने काम गरिरहेका छन्।

३. सांस्कृतिक आक्रमण: हिन्दु राष्ट्रको अन्त्य र क्रिश्चियन प्रभाव

एनजीओ र आईएनजीओको जालो: के नेपाललाई नियोजित रूपमा गरिब र अस्थिर बनाइँदैछ ? नेपाल संसारकै एक मात्र हिन्दु राष्ट्र थियो। यो हाम्रो पहिचान मात्र होइन, हाम्रो राष्ट्रिय एकताको कडी पनि थियो। तर, विदेशी संस्थाहरूको मुख्य निशाना नै यही ‘हिन्दु पहिचान’ बन्यो। click here to read more

शिक्षा र स्वास्थ्यको आवरणमा धर्मान्तरण: धेरै आईएनजीओहरूले दुर्गम क्षेत्रका गरिब विद्यार्थीहरूलाई लक्षित गर्छन्। उनीहरूले:

• निःशुल्क शिक्षा दिने बहानामा बाइबल पढाउने।
• उपचारको नाममा क्रिश्चियन धर्मको प्रचार गर्ने।
• हिन्दु धर्म र संस्कारलाई “अन्धविश्वास” वा “तल्लो स्तरको” भनेर प्रचार गर्ने।

यसले गर्दा गाउँगाउँमा सदियौंदेखि मिलेर बसेका समुदायहरूबीच धार्मिक मनमुटाव सुरु भएको छ। एउटा हिन्दु राष्ट्रलाई धर्मनिरपेक्ष बनाउनुको पछाडि विदेशी डलरको ठूलो भूमिका रहेको धेरैको दाबी छ। जब देशको मौलिक धर्म र संस्कृति कमजोर हुन्छ, तब त्यो देशलाई नियन्त्रण गर्न सजिलो हुन्छ।

४. राजनीतिमा एनजीओको घुसप्याठ र राजतन्त्रको अन्त्य

नेपालको राजनीतिमा एनजीओ/आईएनजीओको भूमिका सबैभन्दा खतरनाक पक्ष हो। उनीहरूले ‘नागरिक समाज’ को नाममा आफ्ना मान्छेहरूलाई राजनीतिको मूलधारमा पुर्‍याउँछन्।

के राजा वीरेन्द्रको हत्यामा विदेशी हात थियो? (The Conspiracy Factor): इतिहासका कतिपय पाटाहरू अझै रहस्यमय छन्। राजा वीरेन्द्र एक राष्ट्रवादी र दूरदर्शी राजा थिए। उनले नेपाललाई ‘शान्ति क्षेत्र’ (Zone of Peace) घोषणा गर्ने प्रस्ताव राखेका थिए, जसको अर्थ थियो नेपालको भूमिमा कुनै पनि विदेशी सेना वा हस्तक्षेप स्वीकार गरिने छैन। यो प्रस्ताव विदेशी शक्तिहरूका लागि स्वीकार्य थिएन।

राजतन्त्र र विशेष गरी राजा वीरेन्द्रको स्वतन्त्र अडानले गर्दा उनीहरूलाई नेपालमा आफ्नो प्रभुत्व जमाउन गाह्रो भएको थियो। त्यसैले, धेरैले आशंका गर्छन् कि २०५८ सालको दरबार हत्याकाण्ड र त्यसपछिको राजनीतिक परिवर्तनमा विदेशी एजेन्सीहरू र उनीहरूद्वारा पोषित संस्थाहरूको अदृश्य भूमिका थियो। राजतन्त्र रहेसम्म नेपाललाई ‘कठपुतली’ बनाउन असम्भव देखेपछि उनीहरूले नेपाललाई गणतन्त्रतर्फ धकेलेको तर्क बलियो देखिन्छ।

५. राजतन्त्र र हिन्दु राष्ट्र किन राम्रो थियो ?

हामीले “नयाँ नेपाल” को नारा सुन्यौं, तर अहिलेको अवस्था हेर्दा “पुरानो नेपाल” धेरै सुरक्षित र स्वाभिमानी थियो भन्ने महसुस हुन्छ।

• स्वतन्त्र सार्वभौमिकता: राजा कुनै पनि विदेशी शक्ति वा डलरको अगाडि झुक्दैनथे। राजाको लागि राष्ट्र र जनता नै सर्वोपरी थिए।
• अविभाज्य राष्ट्र: हिन्दु राष्ट्र र राजतन्त्रले हिमाल, पहाड र तराईका जनतालाई एउटै सूत्रमा बाँधेको थियो। अहिले जातीय र क्षेत्रीय नाममा देशलाई टुक्राउने प्रयास भइरहेको छ।
• आर्थिक अनुशासन: राजतन्त्रको समयमा देशको ऋण अहिलेको तुलनामा निकै कम थियो। अहिले प्रत्येक नेपालीको थाप्लोमा विदेशी ऋणको भारी छ, जुन ऋण धेरे जसो एनजीओमार्फत फजुल खर्चमा सकिन्छ।

६. कसरी नेपाललाई ‘युद्धमैदान’ बनाइँदैछ ?

जुन देशमा राजनीतिक अस्थिरता हुन्छ, त्यहाँ बाह्य शक्तिहरू खेल्ने मौका पाउँछन्। एनजीओहरूले समाजमा विभिन्न किसिमका ‘द्वन्द्व’ हरू बीजारोपण गरिरहेका छन्:

१. जातीय द्वन्द्व: “तिमी उत्पीडित हौ, तिम्रो अधिकार खोसियो” भन्दै विभिन्न जातजातिलाई उकास्ने।

२. धार्मिक द्वन्द्व: हिन्दु र अन्य धर्मालम्बीहरूबीच अविश्वास पैदा गर्ने।

३. आर्थिक असमानता: गरिबलाई झन् गरिब र विदेशी सहायताको भर पर्ने बनाउने।

यी सबै तत्वहरूले ढिलो चाँडो नेपाललाई एउटा यस्तो ठाउँ बनाउनेछन् जहाँ आन्तरिक कलहकै कारण विकास असम्भव हुनेछ। यदि समयमै सचेत नहुने हो भने नेपाल अर्को ‘अफगानिस्तान’ वा ‘युक्रेन’ जस्तै शक्ति राष्ट्रहरूको युद्धमैदान बन्ने खतरा छ।

निष्कर्ष: अबको बाटो के ?

नेपाललाई बचाउने हो भने हामीले हाम्रो जरा तिर फर्कनै पर्छ। डलरको खेती गर्ने एनजीओ/आईएनजीओहरूलाई कडा निगरानीमा राख्नुपर्छ र उनीहरूको राजनीतिक हस्तक्षेपलाई पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुपर्छ।

नेपालको हित स्वतन्त्र सार्वभौमिकता, हिन्दु पहिचानर एउटा स्थिर अभिभावकीय संस्था (राजतन्त्र) मा मात्र सुरक्षित देखिन्छ। विदेशी सहायताको नाममा आएको ‘विष’ लाई चिन्न ढिलो भइसकेको छ। हामीले बुझ्नुपर्छ कि कुनै पनि विदेशी संस्थाले हाम्रो देश हाम्रो लागि बनाइदिने छैनन्; उनीहरू त केवल आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्न यहाँ आएका हुन्।

Read more: King Gyanendra Bir Bikram Shah: The answer to Nepal’s Political Chaos

निष्कर्ष:

अन्त्यमा, नेपालको वर्तमान अवस्थालाई नियाल्दा यो स्पष्ट हुन्छ कि विकास र मानवीय सहायताको नाममा भित्रिएका एनजीओ र आईएनजीओहरू कतिपय अवस्थामा सहयोगी भन्दा बढी नियन्त्रक सावित भएका छन्। हाम्रो देशको भौगोलिक संवेदनशीलता, मौलिक हिन्दु संस्कृति र ऐतिहासिक राजसंस्थाको अन्त्य पछाडि वैदेशिक डलर र एजेन्डाहरूको अदृश्य खेल रहेको कुरालाई अब नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन।

स्वदेशी आत्मनिर्भरतालाई कमजोर बनाउँदै लैजाने, धर्मान्तरणलाई प्रश्रय दिने र राजनीतिमा प्रत्यक्ष हस्तक्षेप गर्ने यस्ता संस्थाहरूले नेपाललाई बिस्तारै ‘असफल राष्ट्र’ र शक्ति राष्ट्रहरूको ‘युद्धमैदान’ बनाउने खतरा बढेको छ। हामीले बिर्सनु हुँदैन कि राजा वीरेन्द्रको समयमा नेपाल जुन स्वाभिमान र शान्ति क्षेत्रको पहिचान बोकेर उभिएको थियो, आज त्यो पहिचान संकटमा छ।

त्यसैले, अब समय आएको छ, प्रत्येक नेपाली नागरिकले विदेशी ‘चन्दा’ र ‘अनुदान’ को वास्तविक मूल्य बुझ्नुपर्छ। नेपाललाई पुनः एक सार्वभौम, स्वतन्त्र र सांस्कृतिक रूपमा सबल हिन्दु राष्ट्रको रूपमा उभ्याउनका लागि बाह्य हस्तक्षेपको जालो तोड्न र आफ्नै मौलिक पद्धतिमा फर्कन ढिलो भइसकेको छ। राष्ट्रियताको रक्षाका लागि अब ‘परनिर्भरता’ होइन, ‘आत्मनिर्भरता’ र ‘स्वदेशी स्वाभिमान’ नै हाम्रो अन्तिम मार्ग हुनुपर्छ।